Celiakia: przyczyny, objawy i życie bez glutenu

Czym jest celiakia i jak wpływa na organizm?

Celiakia stanowi autoimmunologiczne zaburzenie atakujące jelito cienkie, w wyniku którego dochodzi do degradacji lub całkowitego zaniku kosmków jelitowych. Proces ten drastycznie zmniejsza powierzchnię absorpcyjną jelita, co uniemożliwia prawidłowe pobieranie substancji odżywczych z pożywienia. Równocześnie spada produkcja enzymów trawiennych niezbędnych do rozkładu pokarmu.

U osób z celiakią regularnie stwierdza się deficyty żelaza, kwasu foliowego, witamin z grupy B (szczególnie B12) oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach – A, D, E i K. Te niedobory prowadzą do szeregu problemów zdrowotnych wykraczających poza układ pokarmowy.

Dlaczego rozwija się celiakia?

Choć celiakię często myli się z nietolerancją glutenu, to są to dwa odrębne stany. Przy nietolerancji glutenu występują podobne dolegliwości, jednak nie dochodzi do niszczenia struktury jelita cienkiego – to kluczowa różnica.

Podstawą rozwoju celiakii jest predyspozycja genetyczna. Naukowcy identyfikują zmiany w dwóch genach – DQ2 i DQ8 – jako główne czynniki ryzyka. Nie oznacza to jednak, że osoby bez tych mutacji są całkowicie bezpieczne. Badacze wskazują również na inne możliwe przyczyny: liczne infekcje w okresie dziecięcym oraz zaburzenia składu mikrobiomu jelitowego.

Czynnikiem wyzwalającym nieprawidłową odpowiedź immunologiczną jest gluten. Interesujące, że dzieci z genetyczną predyspozycją, które we wczesnym okresie życia spożywały duże ilości glutenu, mają wyższe prawdopodobieństwo zachorowania w późniejszych latach.

Jakie objawy jelitowe wywołuje celiakia?

Celiakia manifestuje się szeregiem dolegliwości ze strony układu pokarmowego, które często prowadzą do błędnej diagnozy innych schorzeń jelitowych.

Najczęstsze objawy ze strony przewodu pokarmowego to:

• nadmierne wzdęcia i uczucie pełności
• zwiększone wytwarzanie gazów jelitowych
• biegunka lub zaparcia występujące naprzemiennie
• dolegliwości bólowe w obrębie brzucha
• nudności oraz wymioty
• luźne stolce o tłustej konsystencji i nieprzyjemnym zapachu

Uszkodzenie błony śluzowej jelita cienkiego często prowadzi do wtórnej nietolerancji laktozy. Z powodu zaburzeń wchłaniania pojawiają się także: uszkodzenia szkliwa zębowego, gwałtowna utrata masy ciała oraz wahania nastroju i obniżenie samopoczucia psychicznego.

Które objawy celiakii występują poza układem pokarmowym?

Celiakia to choroba o bardzo szerokim spektrum objawów, które mogą dotyczyć praktycznie każdego układu w organizmie.

Objawy pozajelitowe obejmują:

• przewlekłe uczucie zmęczenia i wyczerpania
• depresyjny nastrój, drażliwość i napięcie nerwowe
• opryszczkowe zapalenie skóry (choroba Duhringa)
• dolegliwości bólowe stawów i kości
• bóle głowy, problemy z koncentracją uwagi, mimowolne drżenia
• zaburzenia miesiączkowania, poronienia, trudności z zajściem w ciążę
• suchość w jamie ustnej, afty, charakterystyczny czerwony i błyszczący język

Jak objawia się celiakia na skórze?

Skórna postać celiakii nosi nazwę choroby Duhringa. Charakteryzuje się występowaniem swędzących pęcherzyków zlokalizowanych głównie w okolicy łokci, kolan oraz pośladków. Dolegliwości ustępują po wdrożeniu ścisłej diety eliminującej gluten z jadłospisu.

Objawy skórne nie dotyczą wszystkich chorych – częściej pojawiają się u mężczyzn niż u kobiet i nie korelują z zaawansowaniem uszkodzeń jelitowych. Choroba Duhringa, podobnie jak celiakia, ma podłoże genetyczne i jest całkowicie zależna od spożywania glutenu.

Jakie choroby często współwystępują z celiakią?

Osoby z rozpoznaną celiakią mają zwiększone ryzyko rozwoju innych schorzeń autoimmunologicznych i metabolicznych.

Do najczęstszych chorób towarzyszących należą:

• cukrzyca typu 1
• schorzenia tarczycy (zarówno nadczynność, jak i niedoczynność)
• niedobory immunoglobuliny A i związane z tym osłabienie odporności
• choroby reumatyczne
• zaburzenia funkcji wątroby

Statystycznie wyższe ryzyko celiakii obserwuje się również u osób z zespołem Downa, Turnera oraz Williamsa.

W jakim wieku pojawia się celiakia?

Celiakia to schorzenie o podłożu genetycznym, które towarzyszy choremu przez całe życie. Pierwsze symptomy mogą ujawnić się praktycznie w każdym okresie życia.

Najczęściej diagnozę stawia się u dzieci w okolicy 5. roku życia. W okresie dojrzewania objawy często ulegają złagodzeniu, natomiast najbardziej nasilone formy choroby obserwuje się u osób między 35. a 55. rokiem życia. Nie jest to jednak stała reguła – każdy organizm reaguje indywidualnie, a nasilenie objawów w dużej mierze zależy od diety i stylu życia pacjenta.

Jak diagnozuje się celiakię?

Ponieważ objawy celiakii można pomylić z zespołem jelita drażliwego, nietolerancją laktozy czy innymi zaburzeniami trawiennymi, konieczne jest przeprowadzenie specjalistycznych badań diagnostycznych.

Jakie badania krwi wykonuje się w diagnostyce?

Podstawą diagnostyki są testy serologiczne wykrywające specyficzne przeciwciała:

• oznaczenie przeciwciał IgA i IgG przeciwko transglutaminazie tkankowej – u osób powyżej 2. roku życia można badać jeden rodzaj, u młodszych dzieci należy oznaczyć oba
• pomiar całkowitego poziomu immunoglobuliny IgA
• oznaczenie przeciwciał IgG przeciwko deamidowanym peptydom gliadyny (DGP)

Kiedy konieczna jest biopsja jelita?

Oprócz badań serologicznych, w procesie diagnostycznym wykorzystuje się:

• biopsję jelita cienkiego – zaleca się ją wykonać nawet przy ujemnych wynikach testów serologicznych, jeśli istnieje silne podejrzenie celiakii
• biopsję skóry – w celu potwierdzenia opryszczkowego zapalenia skóry
• testy genetyczne – pozwalają wykryć obecność genów DQ2 i DQ8

Wszystkie badania diagnostyczne należy wykonać przed wprowadzeniem diety bezglutenowej, ponieważ eliminacja glutenu może zniekształcić wyniki i utrudnić postawienie właściwej diagnozy.

Jak leczy się celiakię?

Celiakii nie można wyleczyć, jednak w większości przypadków możliwe jest całkowite wyeliminowanie lub znaczące zredukowanie objawów. Jedyną skuteczną metodą jest ścisła dieta bezglutenowa.

Gluten stanowi białko roślinne, które bezpośrednio wywołuje reakcję immunologiczną niszczącą struktury jelita. Jego całkowite unikanie to najskuteczniejsza i jedyna dostępna obecnie terapia celiakii.

Kluczowe znaczenie ma szybkie wdrożenie diety bezglutenowej po postawieniu diagnozy. Im wcześniej zostanie wprowadzona, tym mniejsze będą uszkodzenia jelit. Badania potwierdzają, że po pewnym czasie stosowania diety bezglutenowej kondycja jelit ulega poprawie, a kosmki jelitowe mogą się częściowo zregenerować.

W jakich produktach znajduje się gluten?

Gluten to białko obecne w popularnych zbożach, co sprawia, że jego eliminacja z diety wymaga świadomości i konsekwencji.

Główne źródła glutenu to:

• pszenica – w tym mąka durum, semolina, kasza manna, orkisz
• jęczmień – oraz produkty pochodne: słód, ekstrakt słodowy, ocet słodowy, drożdże piwne
• żyto
• pszenżyto

Gluten występuje we wszystkich produktach wytworzonych z wymienionych zbóż: pieczywie, bułkach, makaronach, ciastach, ciastkach i innych wypiekach. Należy uważać również na konserwanty i stabilizatory w żywności przetworzonej – często zawierają one gluten. Białko to może znajdować się nawet w lekach i kosmetykach, dlatego zawsze sprawdzaj skład produktów.

Które produkty są naturalnie bezglutenowe?

Najbezpieczniejsze dla osób z celiakią są produkty naturalnie pozbawione glutenu, które nie wymagają specjalnego przetworzenia.

Do produktów bezglutenowych należą:

• mięso wszystkich rodzajów
• ryby i owoce morza
• wszystkie świeże owoce
• warzywa w każdej postaci
• ryż
• ziemniaki
• produkty sojowe
• orzechy i nasiona
• maniok
• amarantus
• kukurydza
• kasza gryczana
• fasola i inne rośliny strączkowe
• komosa ryżowa (quinoa)
• mąki i przetwory z wyżej wymienionych produktów

Czy owies jest bezpieczny dla osób z celiakią?

Owies w niewielkich ilościach uznawany jest za dopuszczalny w diecie bezglutenowej, jednak wymaga ostrożności. Owies bywa często zanieczyszczony glutenem podczas uprawy, zbioru lub przetwarzania. Dodatkowo niektóre osoby z celiakią mogą wykazywać nadwrażliwość na aweniny – białka naturalne występujące w owsie, co powoduje podobne objawy jak po spożyciu glutenu.

Ile glutenu może zawierać produkt bezglutenowy?

Nawet produkty oznaczone jako bezglutenowe mogą zawierać śladowe ilości tego białka. Według obowiązujących norm, produkt może być określony jako bezglutenowy, jeśli zawiera poniżej 20 ppm (części na milion) glutenu. Bezpieczna dzienna podaż glutenu u osób z celiakią wynosi poniżej 10 mg.

U niektórych pacjentów objawy utrzymują się pomimo ścisłego stosowania diety bezglutenowej. Najczęstszą przyczyną są śladowe ilości glutenu występujące w produktach jako zanieczyszczenia krzyżowe. W takiej sytuacji należy skonsultować się z dietetykiem lub lekarzem, aby wykluczyć choroby współistniejące lub zidentyfikować ukryte źródła glutenu w diecie.

Jakie suplementy są wskazane przy celiakii?

Zaburzone wchłanianie składników odżywczych w celiakii prowadzi do niedoborów wielu substancji niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Chorzy na celiakię powinni rozważyć suplementację następujących składników:

• żelazo
• kwas foliowy
• witaminy B6 i B12
• witamina D3
• miedź
• cynk
• karnityna

Suplementację należy jednak wdrażać dopiero po faktycznym potwierdzeniu niedoborów poprzez badania kontrolne. Nie wszystkie osoby z celiakią wymagają uzupełniania wszystkich wymienionych składników – decyzję powinien podjąć lekarz na podstawie indywidualnych wyników badań.